Empedokles’in
Dostları, Amin Maalouf, 34 / CC
“Doğa Üzerine adlı yapıtında Sicilyalı
düşünür Empedokles[1]'in
özgünlüğünü gösteren iki önemli düşüncesi vardır: Bunlardan ilki, temel öğenin üçten
fazla olduğunu kabul etmesidir. Kendisinden önceki düşünürlerin öne sürdüğü
temel öğeler su, hava ve ateşti. Empedokles, bunlara bir de toprak öğesini
eklemiştir. Ona göre, bu dört öğe baştan beri vardır. Bunlar ne değişir ne de
yok olur, yani başlangıçları ve sonları yoktur. Evrende, miktarları hep aynı
kalır. Her şey bu dört öğenin belirli miktar ve oranda birleşmelerinden oluşur.
Birinci özgün düşüncesi: ‘Nasıl ki ressamlar çeşitli boyaları alır ve onları uygun oranlarda karıştırıp, resimlerini yaparlarsa, aynı şekilde doğa da dört öğeyi alarak, her birinden farklı miktarları farklı oranlarda karıştırıp var olan şeyleri meydana getirir.’
İkinci özgün düşüncesi: ‘Bu temel öğelerin birleşip ayrılması için bir hareket ettirici güç olmasının gereğidir. Empedokles, bu gücü sevgi ve nefret olarak açıklamıştır. Sevgi, öğeleri birleştirir, nefret ise bunları birbirinden ayırır.’
Bunun yanında Empedokles, var olan bir şeyin yok olmasının veya yokluktan bir şeyin meydana gelmesinin imkânsız olduğunu söyler.
‘Ölümlü olan bir şeyin ne var olması, ne de her şeyi alıp götüren ölümle son bulması söz konusudur. Var olan sadece öğelerin bir araya gelmesi ve birbirlerine karıştıktan sonra ayrılmasıdır. Ölüm, şeylerin ritminin bir anına, insanlar tarafından verilen bir addan ibarettir.
Bu öğeler bir insan, bir vahşi hayvan, bir bitki veya bir kuş biçiminde birbirlerine karıştıklarında insanlar bunun bir doğuş olduğunu söylerler. Öğeler birbirlerinden ayrıldıklarında ise insanlar bunu ölüm kelimesiyle açıklarlar. Empedokles, Evrenin de bu şekilde oluştuğunu söyler. Başlangıçta sevginin etkisiyle bütün öğeler birbirine karışmış durumdadır. Nefretin küre şeklindeki evrene yaklaşmasıyla bir girdap, çevrinti hareketi oluşur ve bu öğeler birbirlerinden ayrılırlar.’”
Açıkçası bu kitabın adını ve yayınlandığını gördüğümde… yazarın,
okuduğum ve bende iz bırakan diğer romanlarından ve bu romanın isminde adı geçen
Sicilyalı filozof Empedokles'in adından, yola çıkarak, yazarın uzun bir aradan
sonra yeni bir romanını okuyacağımı zannederek hemen aldım. Sırada bekleyen
kitapların arasından okuma önceliğini de ona verdim. Okuduğumda, dünyada nerede
ve nasıl yaşadıkları, ne şekilde varlıklarını sürdükleri meçhul… ‘ruhlarından başka
hiçbir şey almadan yaşadıkları yerlerden ayrılan Agrigentumlu Empedokles’in
ardıllarının, bir gün dünyanın çok büyük bir gözdağı altına girmesiyle dünya
çapındaki bir yıkımı önlemelerini anlatan bir kurgu, bir distopya ile
karşılaştım. Olabilir. Yazar, kitabının,
ana fikrinin, kahramanları tarafından tutarlı bir biçimde yansıtılması,
satırlarda ve satır aralarında tartışılması koşulu ile örneğin kitapta yazdığı gibi toplu eşitsizliğin kötülük
yarattığını… Bunların tıpkı Afganistan’da ve yakın coğrafyamızdaki örneklerde
olduğu gibi umut yaratarak gelip, güçleri ve küstahlıkları ile kaygı yaratıp
gidebileceklerini… çeşitli ırk, dil, din, uluslardan insanlığın, bir çiçek
dürbünü içinde gizemli ve biçimli bir güzellikle birleşebileceğini düşünebilir.
Kendi kendine “Biz kimiz? Nereye gitmek
istiyoruz? Nasıl bir dünya inşa etmek istiyoruz?” diye sorup, yanıtını
kitapta arayabilir.
Oysa, Amin Maalouf’un Empedokles’in Dostları adlı kitabı yukarıda
anılan Empedokles’in tezleri üzerine kurulmasını ve yansıtılması beklenirken… aslında,
Amin Maalouf’un, “Uygarlıkların Batışı”[2] adlı deneme türü kitabındaki tezleri,
üzerine oturtulmuş. Yazar “Uygarlıkların
Batışı”’nda savunduklarını, günlük masallar biçiminde anlatarak
anlaşılmasının daha kolay olacağı varsayıma ile de bu romanı yazmış olabilir. Ama
bu zorlama roman, Empedokles’in
Dostları, distopik olmak bir yana, ne yazık ki, kurgusuzluğun
da elbette bir kurgusu olur diyerek beklediğimiz bir biçime bile bürünememiş ve
sonunda da herhalde pandemi etkisiyle sağlık temelinde kilitlenip kalmış.
-0-
Sayfalarında ne Fransa’dan, ne Fransızlardan
ne de Fransız Hükumetinden bir Allah’ın kuluna bile rastlanmayan(!) roman; Batı Fransa’da Atlas Okyanusu kıyısında, ada merkezine gelgitlerin uygun zamanında ulaşılmasına izin veren bir geçitle
bağlı, küçük, Antakya’sının eski adıyla anılan, Antioche adasında ve
iki ana kahramanının üzerinden gelişiyor.
Bunlardan birisi kendisine
dayatılan hayatın yerine başka bir hayat sürmek isteyen, babasının bu adada
yaşama tutkusunu kendini miras edinen, diplomalı mesleği hukukçuluğu bırakıp,
hayatını karikatürist olarak kazanan Alec Zander.
Diğeri, başyapıtı Gelecek Artık Bu Adreste Oturmuyor romanı
ile tüm ideallerini, gelecekteki mutluluk beklentilerini bile yitirmiş… bir
kuşağın sözcüsü olarak ünlenen, ancak yazdığı ilk romanının yakaladığı başarıdan
sonra, her şeyi ardında bırakıp, babasının sahile bir gümüş
iple bağlı pembe bir çakıl taşı diye andığı adada, bir ev satın alan, Ève Saint-Gilles.
Romanı, Alec’in ağzından bir günlük üzerinden anlatmayı
yeğleyen Amin Maalouf’un kaleminden, Alec’in yazılarından, öğreniyoruz ki, bir
kaçakçı kartelinin elinde duraksamadan kullanacağı üç nükleer bomba olduğu
söylenirken, Washington’un merkezine otuz km. yakınında İndian Head’de güçlü
bir patlama olur. Geçen yıl, yazarın anayurdu Beyrut’ta olan patlamayı hatırlatan,
ancak kayıtlara kaza sonucu patlama olarak geçen bu patlama ile Dünya, patlamaya hazır bir el bombası gibidir. Patlama, tıpkı
Hollywood’da her gün patlatıldığı gibi, yine ve nedense uygarlığın beşiği
olarak adlandırılan, dünyanın lideri, -ben demedim, Maalouf diyor- ABD’de olmuştur.
ABD harekete geçmiş, arka bahçesi Avrupa alınacak önlemleri alkışlar, geriye kalan,
örneğin, ABD’nin arka bahçesi Güney Amerika’ya bütün teknik ve finansal
gelişmişliği ile yerleşen, Sarı Dragon Çin gibi zavallı, uygarlık varoşlarında
sürünen ülkeler ise kuşku ve öfkeyi dillendirirken dünya nükleer bir
felaketin eşiğindedir.
İletişim
yinelendiğinde, ABD Başkanı, Dünya’ya seslenerek, iletişimi
kesen, cihazları bozan, silahlı kuvvetleri bile felce uğratan bir hasımla karşı
karşıya olduklarını, müdahil gücün düşmanlık
beslemediğini, ABD’nin diğer uluslararasında üstün bir yerinin olduğunu(!)
kabul ettiklerini ve söylenenlere ikna olduklarını söyler. Aynı şekilde çok
etkili bir teknolojiye sahip olduklarına ikna olduklarını da söyler. Komünizm
tehlikesinden, - kısaca üretim araçlarının toplumsal mülkiyetini savunan bir
ideolojinin, neden tehlikeli olduğunu ben anlamadım, ” ama-… sonra en ciddi
tehlikenin nükleer silahların artışından kaynaklandığını ve bundan büyük kaygı
duyan bu müdahil insanlara karşı direnme güçlerinin olmadığını, bize zarar vermemeyi
taahhüt eden bu insanlarla müzakere masasına oturduklarını, müzakerecinin
adının Demosthenes[3] olduğunu söylediğinde… -çare yok vallahi ben de ikna olacağım
artık,- Alec, de adanın beri yakasında iki kişi
oldukları halde beş yıldır görüşmediği Ève’i ziyaret etmeyi aklına getirir. Onunla
konuşmak ister.
Ève sıradan insanların
ve kendini üstün gören sistemlerin bu olanları çoktan hak ettiklerini
düşünmekte ve dünyanın ıslahı için harekete geçmiş, bu alternatif insanlığı, bütün
kalbiyle desteklemekte… kendisini dünyaya getiren
sıradanların, kendisini yerleştirdikleri kaidenin tepesinden onları seyretmekte,
kendisini olgun kişi, diğerleri savrulmuş çocuklarmış gibi onları, zaman zaman
haşlamaktadır.
Bu bağlamda
Alec’in aklına uzun yıllardır görmediği eski bir dostu, uluslararası
anlaşmazlıkların çözümünde uzman, hukukçu, ABD Başkanlık Danışmanı Moro, gelir.
Ona ulaştığında Maro, gizli olması gereken, güncel durumu Alec’e detayları ile
anlatarak (!)… ABD Başkanının Şili’de yetkililerle toplantı yapmaya
hazırlanırken, Demosthenes diye anılan, isimli iri yarı bir zatın bir anda
ortaya çıktığını, “dünyadaki enerji ve
iletişim kesintilerinden kendilerinin sorumlu olduğunu, sağduyu ile hareket
edilirse ‘ışığı’ insanlara geri vereceğini…” belirttiğini Alec’e anlatır.
Arkadaşı Moro’nun
telefonu kapattıktan sonra Alec’in, aklına adadaki, iri yarı, tekneci, ilginç, kitap kurdu zekâ küpü bir adam ve aralarında nezaket
sınırları içinde güçlü bir bağ olan Agamemnon[4] gelir. Hemen arkadaşı Moro’yu arar ve anlatılanlardan sonra
Demo ile Agam arasındaki isim ve tip benzerliklerinin dikkatini çektiğini ona
söyler. Moro da Alec’e -böylesine önemli bir durumda kalkıp adaya geleceğine,(?)-
Agamemnon’u sorguya çekmesini tavsiye eder!
Artık ajan olan, Alec’in Agam’ı, Ève ile beraber
sohbet etmek üzere çağırdığı günü anlatan sayfalar ile satırlar döner, gün
olup, devran döndüğünde Alec’in kuşkuları doğru çıkar. Bu konuşmada, Alec,
Agememnon’un da kendilerini Empedokles’in Dostları olarak adlandıran alternatif
insanlardan biri olduğunu, öğrenir. Daha da ötesi, Agam’ın ifadelerine göre
alternatiflerin Ève’in “Gelecek Artık Bu
Adreste Oturmuyor” kitabının, -Maalouf’un
Uygarlığın Batışı adlı denemesinin- Empodokles’in
dostları tarafından okunduğunu ve önsezi ve kehanet dolu bir kitap olarak
değerlendirildiğini anlar.
Empedokles’in
Dostları’nın, Ève’in insanların yollarını yitirdiğine inanıp,
buna hayıflanmaktan ziyade geleceğin başkalarının elinde şekilleneceği umudunu
taşıdığını sezip…
“Hayatın yollarında hiç durmadan
tarihimizin can sıkıcı cesetlerine takılıp sendeliyoruz. Ama geçmişiyle
boğuşmaktan usanan insanlık eğer bir gün geleceği ile karşılaşsa onu
tanıyabilecek mi? Kendini onda bulup, onun güçlü ve sıcak bedenine avuçlarını
dayayabilecek mi?
satırlarını okuduklarında, belki de kendilerinden biri olabilir
veya her durumda Ève’i korumak üzere Agam’ı görevlendirdiklerini sezer.
Agamemnon ve Demosthenes arasındaki bağı çözer. Agam güncel
olayların açıklamasında yine Ève’in kitabını referans alarak “Eğer bu öznesiyse doğrulandı.
Dilek ise gerçekleşti.” diyerek, Maalouf’un düşüncesi temelinde “Eğer insanlık uzun bir Ortaçağ karanlığında batacağına,
ilerleseydi kim bilir bugün hangi noktaya gelirdik?” diye sorar? Neyse onlar, birbirlerine sora dursunlar,
-tıpkı Burgazadadaşım Halit Kakınç’ın Yerkubbe kitabındaki gibi… Asırlar önce gördüler
ve birden bire
gittiler. Asırlar sonra, gördüler ve birden bire geldiler. Neredeydiler? Nasıl
ve nereden geldiler? Bilinmez. Kitap devamlı denizle iç içe olduğuna göre,
sanırım Atlantis’ten geldiler.
“Evvel zamanda insanlık bölünmüş,
biri kendini ışık
içinde yaşadığını zannedip, gölge yapmış,
diğeri ise gölgede
yaşamış, ışık taşımış.”
Alec, Ève ve Agam’ın konuşmaları şöyle
sürer; Alec sorar, “Yıllar
boyunca varlığınızın nasıl farkına varamadık?” Agam, “İnsanlar, varlığını bilmek istemiyorsa ömürleri boyunca yanından geçer,
seni görmez.” Nasıl ki fırtınalı bir gecede dışarıya çıkmaya hazırlanan adam, mumunu rüzgâr
almayan bir köşede yakarsa, ardından gittiğimiz antik ateş de korunaklı yerlere
sığınmak zorunda kaldı ve sağaltan alevin payına çok küçük bir toprak parçası
düştü. Ve o günden başlayarak, ‘Onun’,
Empodekles’in dediği gibi, biz ardılları, gerekirse ve eğer istersek Dünyaya
zincirlerinden boşanmış gibi saldıran, güçlü soluklarıyla mahsulleri yok eden rüzgârları,
ters yönde esen meltemlerle durdurmaya, ant içtik.
Ancak, Moro yukarıda söylenenlere geçmiş
tarihi, İspanyolların Güney Amerika’yı, Amerikalıların Kuzey Amerika’yı istilası
ve bunun gibi, ezilen halkların sömürüsü üzerine kurulan her devlet bireyinin,
tepkisi içinde, karşı çıkar. Birçok ülkede alternatifler tarafından, temizlenmekte olan bakteriyoloji, organik kimya, yapay zekâ, fizik,
silah yapan laboratuarları ile hedef alınmış agronomi enstitüleri,
gözlemevleri, üniversite kitaplıkları, sualtı belgesellerinde uzmanlaşmış
şirketler gibi tesislerde patlak veren olayları,
alternatiflerin bilerek kışkırttığını küresel temizliği uzatmak ve
yaygınlaştırmak için bahane aradıklarını öne sürerek… müdahil alternatiflerin kendi dünyasına olası zarar vermek ve teknik kapasitelerimizi ortadan kaldırmak
amacıyla ortalığı toz duman edeceklerini dillendirir ve bunu da artan, müdahalelerine bağlarken…
Agam da alternatiflerin içinde,
alternatif muhaliflerin sözcüsü olarak, hem alternatiflere, hem de sıradan
insanlara şu soruları sorar… a) Sıradanlara “Ürettiğimiz malzemeleri mi vereceğiz,
yoksa bu malzemelerin nasıl
üretildiklerini mi öğreteceğiz? b) Bilimimizi öreten okullar mı kuracağız? Bu
durumda önce bizim bilim dünyamız sıradanların bilim dünyasının yerini alır ve sonra da çarka elimizi kaptırırız. Halklarımız
karışır, dünyalarımız iç içe geçer. Sıradanların uygarlığı yok olup gider,
bizimki de tanınmaz hale gelir.” diyerek bu çalışmalara şiddetle
karşı çıkmaktadır. Agam ve temsil
ettiği muhalif alternatifler, biz, sıradanların, tarihinden söz ederken
açgözlülükten, yırtıcılıktan, cinayet dürtüsünden başka bir şey görmemekte,
gücümüzü tahakküm ve köleleştirmekten başka bir şey için kullanmadığımızı
düşünmektedir.
Alec’in ağzından Maalouf’un yanıtı ise: Mağrur bir mazlumun
sayıklaması içinde şu biçimde kayıtlara geçer… “Dünyaya gözlerimi açtığımdan beri iki önemli hadiseye şahit oldum.
Birincisi birkaç on yıl içinde tek süper güç olan ulusun ABD’nin nihai zaferi.
Diğeri ise Empedokles’in Dostlarının çok ani ve herkesi hazırlıksız yakalayan
zaferi…”
117. sayfadan sonra film bir salgın
dönemini anlatır gibidir: Demosthenes denetiminde
yapılan nükleer temizlikten sonra, temizlik sırasında geçici felç olan askerleri
iyileştirmek amacıyla gemilerle limanlara yanaşan alternatifler, şifa dağıtmaya
başlar. Bir makineye girip
üç dakika sonra diğer ucundan tüm hastalıklardan kurtulmuş ve iyileşmiş olarak
çıkan, birçok insan iyileşir. Hastalıklarından mutlaka kurtulacaklarına ikna olan insanlarla, yeryüzünün her köşesinde
yaşam askıya alınır. Gezegenin tamamı gözlerini kalabalıklara dikmiş
durumdadır. Kimse yolculuk etmemekte, işe gitmiyor her şey askıdadır. Uygarlık
öyle bir aşınır ki, çökmesi için bir fiske bile yetebilir. Terminal dönemdeki ABD Başkanı
bile toplu ısrarlara dayanamayarak (!) alternatiflere olası iyileşmesinin siyasal kararlarını
etkilemeyeceğini açıkladıktan sonra, tedavi olmayı kabul eder.
Bundan çok rahatsız olan Amerika’nın meşhur Redneck takımı da alternatiflerin, -bu kadar
gelişmişliklerine rağmen herhalde toyluklarından- korunaksız gemilerini bombalar,
onlar da bu olanlara çok kızıp birdenbire ortalığı terk ederler.
Bu noktadan sonra, Hollywood filmlerini
aratmayacak şekilde finale doğru sürüklenen sayfalarda, ABD Başkanı gücünü pekiştirirken,
dünyadaki diğer sıradanlardan ırak, sadece ABD’de yaşayanlardan aldığı destekle,
hiç bir önlem almayarak(!) gemide ölen Empedokles’in Dostlarına bir cenaze
düzenlenir. Bundan çok mutlu olan mazlumluk ve mağrurluk sırası kendilerine
geçmiş, ortadan kaybolmuş alternatifler, tekrar ortaya çıkıp müzakereci Demo’nun eşliğinde gerçek
unvanı hükümdar, kraliçe, başkan, başbakan, satrap veya arkhon[5] mu bilinmeyen bir kadınla, Elektra[6] ile, törene gelirler…
…Film/kitap gayet vasat bir finalle son
bulurken… Ölümü, insanlığın tek düşmanı
olarak ortadan kaldırmaya kararlı alternatifler sayesinde Ève ve Alec, muhtemelen geçirildikleri şifa tüneli sayesinde, aniden
gençleştikleri için, olabilecek nüfus patlamasının dünya kaynakları üzerindeki
olası olumsuz etkisini göz ardı ederek, pat diye bir çocuk peydahlayaverirler..
J
-0-
Kitapla ilgili yazılacakların her birini merakla bekler ve ben, Empedokles’in
Dostlarına içerken, siz de okumadıysanız başlayın kitabı okumaya, okuduysanız
sağ veya sol kulağımı çınlatmaya… kalın, tasasız, sağlıkla ve kitapla!
03.11.2021 mehmetealtin,
https://iskenderiyekutuphanesi.blogspot.com.tr/
-----------------------------------------------------------
Yapı Kredi Yayınları, 3. Baskı, Mart 2021
