21 Kasım 2026 Cumartesi

 


Sandima Tableti, Cem Kozlu    

Kapak Tasarımı: Ömer Erduran

 

“… fakir ve susuz Peleponez ve Mora Yarımadalarından,

toprak, su, maden zengini ve ticaret yollarının ana kavşağı Anadolu’ya akan göçlerden çok önce

-MÖ 2300’den beri- Batı ve Güney Anadolu’da Luviler var.

Hititlerle komşular. Onların yok olmalarından sonra da uzun süre yaşamlarını sürdürüyorlar.

s.56”

-0-

Cem Kozlu’nun MÖ 305- MÖ 30 yılları arasında Mısır'ı yöneten Hellenistik Ptolemaios Hanedanlığı döneminde Kral V. Ptolemaios’un hükümlerini içeren… Mısır'da halkın kullandığı Demotik Hiyeroglif ve Antik Yunanca olmak üzere üç dilde yazılmış… granodiyoritten yapılmış Rosetta Taşından esinlenerek yazdığı bu polisiye roman;

Türkiye’de polisiye romana can ve tat veren Erol Üyepazarcı’ya göre yazarın oldukça başarılı ilk romanı olsa da genelde derdi ve tezi olan kurgusu, en az iki unsurla hayatın doğal akışına aykırı biçimde savruluyor. Birincisi romanın iki ana kahramanı Ali Asya, namı diğer Boksör, ile Elâ Çelik’in karşılaşma ve arkadaşlık süreçleri… ikincisi, romandaki gizemin çözülmesi için Ali Asya’ya el ve emek veren herbilici arkadaşları…

-0-

Romanın konusuna gelince;     

Yüzyıllar boyunca “Batı Uygarlığının başlangıç ve beşiğinin Avrupa’nın Güney Batısında olduğu, bu coğrafyada yer alan ülkenin, kendinden önceki uygarlıklardan öğrendiklerini ve devraldıklarını tamamen kendi buluşu gibi pazarladığı Batılı dostlarının da bu algıyı yaratmakla kalmayıp, katlayarak yaydığı bilinir.

Bu ne demektir? MÖ Beşinci yüzyılın ortalarında Avrupa, Vandallar ve Batı Romalıların çizmeleri altında ezilirken… aynı tarihlerde Anadolu, Mezopotamya ve Mısır coğrafyalardaki kadim dünyanın ekonomisini yöneten uygarlıklar da dahil, daha önce hiç kimse düşünmemiş, yazmamış, çizmemiş, özetle, bilimsel düşünce ve yaklaşım, Batı Anadolu’da yaşamış bir avuç sözde filozofa borçluyuz” demektir.

Oysa, Mısır’da kurulmuş imparatorluklar, Mezopotamya’daki Sümer ve Akad İmparatorlukları ile bunlardan yüzlerce, hatta binlerce yıl sonra Anadolu’ya göç etmiş Yunan kavimleri arasında…Mısır ve Mezopotamya ve Luviler arasında gidip gelen kervanlar: kumaş, maden, cam, alet, değerli taşlar, pişmiş kil tabletlere işlenmiş ticari belgelerin yanı sıra… Mısır, Sümer ve Akad İmparatorluklarında ve Mezopotamya çevresindeki coğrafyalarda yeşermiş astronomi, matematik, tıp, hukuk gibi bilim ve bilgileri de hem çıkınlarında, hem belleklerinde, taşımışlar… uygulamalarıyla günlük hayatın akışı içinde yer almışlardır.

Arkeolojik buluntu depolardaki yüzlerce Luvi tabletinden bazılarında bilimsel formüller ve açıklamalar olduğunu sandığımız ettiğimiz biçim ve rakamlar var. Ancak, Luvi alfabesi hakkında bilgi eksikliğimiz var. Yazılarını tamamen çözdüğümüzde eldeki bütün taş ve tabletleri okuyup 6. yüzyıldan önce Batı Anadolu’da bugün Yunanlılara “sözde” atfedilen birçok buluş ve yaklaşımın, onlar Batı Anadolu’ya gelmeden önce Luvilere ulaşmış olduğunu onlardan da çevrelerine yayılmış olduğu kanıtlanabilir.

Tarihteki en önemli buluşlarla başlayalım. Yazı… Çivi yazısı… Tekerlek… Dünyanın ilk kentleri ve kent planlaması… Matematikte kullanılan 60’lık sistem... 60 saniye, 60 dakika, 360 derece… Astronomi ve trigonometrinin temelinde bulunan seksagesimal sistem... ve 10’lu sistem… 29-30’ar günlük ay döngüsüne dayalı 12 aylık takvim ve temelini oluşturan astronomi.

20. yüzyılın en büyük Sümerologu Prof. Samuel Noah Kramer’in anıt eseri “Tarih Sümer’de Başlar”, der ve olayı en etkili biçimde açıklar.: Uygarlığın temelleri Mezopotamya’da atıldı. Anadolu’da Hititler, sonra da Luviler tarafından Anadolu’ya Yunanlılara aktarıldı.

***

Bu öyküyü ilk defa Cem Kozlu’nun ilk romanı “Sandima Tableti”nde okudum. Kozlu, ilk romanında ülkemizin, dünyaca ünlü önde gelen arkeoloğu Prof. Fahri Işık’ın yıllardır ısrarla anlattığı, kitabına da başlık yaptığı “Uygarlık Anadolu’dan Doğdu” teziyle örtüşen bir “arkeolojik damar” yakaladığı söyleniyor, ben de çok etkilendim.

Luvilerin benzersiz bir yerel hiyeroglif yazısı ve Mezopotamya'dan ithal edilmiş çivi yazısı ile yazılmış olan Anadolu dillerine mensup Luvice dilini konuştukları bilinmektedir. Hititlerin çivi yazılı belgelerinde bu halktan Luvian / Luvili olarak söz edilmektedir. Hitit İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra Luvi dili, yazısı biraz değişikliğe uğramakla birlikte Anadolu’daki varlığını sürdürmüş... Pelasgların konuştuğu Pelasgus (Pelasgós) adı verilen dilden kalma tarihsel adların da Luvi dili temeline dayandığı ortaya çıkmıştır.

Luvicenin Truvalılar tarafından konuşulan dil için en makul ve muhtemel adaylardan birisi olduğu da kabul edilir. Truva’da VII. katmanda Hiyeroglif Luvice yazılı bir adet çift dışbükey Luvi mührünün bulunmasından sonra da Homerik Troya'da konuşulan dil hakkında ateşli bir tartışma yaşanır. Tübingen Üniversitesi'nden Hititoloji uzmanı Frank Starke; Truva Savaşı sırasında Truva'nın kralı olan, Kral Priam'ın adının dahi "fevkalâde cesur, yiğit" anlamına gelen Luvice bileşiği Priimuua' dan geldiğini ve bağlantılı olduğunu da ileri sürer. Viluša/Truva'nın Luvi dili veya daha geniş Luvi dillerini konuşan çok daha büyük bir topluluğa ait olduğunun kesinliği de giderek artmaktadır. Fakat Luvi dilinin Truva'da öncelikli olarak resmi bir dil mi yoksa günlük konuşma dilinde mi olduğu ise tam olarak net değildir.

***

Bütün bu değerlendirmeler sonucunda Luviler üzerine araştırmaları ile tanınan Alman jeoarkeolog Eberhard Zangger’in Mayıs 2016’da yayımlanan “Luvi Uygarlığı. Ege Tunç Çağı'ndaki Kayıp Halka, İstanbul” kitabına dair gazete haberleri ve uzman görüşleri üzerinden 04 Ocak 2017’de yapılan röportaj ve kitaptaki savlara göre;

1.    Batı Anadolu’daki Orta ve Geç Tunç Çağı kalıntıları, Yunanistan, Girit ve Orta Anadolu’dakilere kıyasla yetersiz bir şekilde incelenmiştir.

2.    Bu kadar geniş bir bölgenin tarihini anlayabilmek için mevcut arkeolojik veriler ile doğal bilimlere dayalı yöntemleri birleştirmek gerekmektedir.

3.    Günümüze ulaşan kanıtları kendi içlerinde bölmek, tarihi olayları anlamayı daha da zorlaştırmaktadır.

Zangger’e göre, Tunç Çağı’nın sonunda, Doğu Akdeniz’de büyük güçler yoktu ve bölge küçük krallıklardan oluşuyordu ve bu de nedenle siyasi olarak parçalanmış durumdaydı. Bu durum, Yunanistan, Suriye, Kenan ve Batı Anadolu için de geçerlidir. Bu bölgelerdeki devletler en iyi ihtimalle geçici gevşek federasyonlar oluşturuyordu. Siyasi ve askeri güçleri, bireysel küçük kralların ne kadar yetkiye sahip olduğuna ve büyük hükümdara ne kadar bağlı olduklarına bağlıydı.

Belgeli olarak MÖ 1400 civarında, Batı Anadolu’daki 22 küçük devletten oluşan Assuwa Birliği’ni biliyoruz. Hattuşa’dan gelen birçok metin, büyük kralların kendilerine karşı kurulan ittifaklarla nasıl yüzleştiğini göstermektedir. Son olarak, bulunan bazı buluntulardan İlyada’daki Gemi Kataloğu, Truva kuvvetleri ile Ege’nin her iki tarafından birleşmiş orduların ayrıntılı bir listesini sunmaktadır. Ve bunlar sadece askeri ittifaklara dair daha iyi bilinen kaynaklardan bazılarıdır.

Luviler şimdiye kadar göz ardı edilmiş bir etnik grup muydu? : Bizim hakkında yeterince bilgiye sahip olmadığımız şey, Luvice konuşan insanların yaşadığı sosyo-dilbilimsel grubu değil, Batı Anadolu bölgesidir. Yüz yıl kadar önce, iletişimi kolaylaştırmak amacıyla akademisyenler Mikenler, Minoslular ve Hititler gibi kavramlar geliştirdi. Bugün, bu terimlerin yanıltıcı olduğunu biliyoruz. Bu düşünce biçimi artık geçerliliğini yitirmiştir. Bugün Ege Tunç Çağı üzerine yapılan araştırmalar hâlâ büyük ölçüde yüzyıl önce tanımlanmış modeller üzerine kuruludur. Bu modellerin Batı Anadolu’da büyük bir boşluk bıraktığı açıktır. Akademisyenler bu boşluğu doldurmak için son yıllarda, Miken ve Hitit etki alanlarını giderek daha fazla genişletmeye çalıştılar. Ben de kolay yolu seçip Batı Anadolu Devletleri kavramını kullanabilirdim. Ancak Mikenler, Minoslular ve Hititler gibi terimler yerleşmiş olduğu için, Batı Anadolu’da yaşayan insanlara Luviler demeyi önerdim.

Bazı makalelerde, köklü arkeoloji anlayışını eleştirdiğiniz öne sürülüyor. Bu doğru mu? : Ben, özellikle Ege Tunç Çağı’nın bir akademik disiplin olarak tanımlandığı dönemde, yani yaklaşık bir yüzyıl önce ortaya atılmış modelleri eleştiriyorum. Bildiğim kadarıyla tüm arkeologlar bu modelleri sorguluyor. Ancak mevcut tartışma, o kadar düşük bir seviyede yürütülüyor ki, arkeolojik metodolojinin eleştirilmesi kaçınılmaz hale geliyor. Medya makalelerinde yer alan uzman görüşlerindeki yüzeysellik ve çarpıtmalar, arkeolojiye sempati duyan insanları bile uzaklaştırıyor. Truva üzerine yaşanan tartışmada da benzer bir süreç görmüştük. Kişisel saldırılar içermeyen, nesnel bir tartışma kültürünün bulunmadığı açıkça görülüyor.

-0-

Nitekim, yukarıdaki varsayım ve tezleri destekler biçimde seksenli yıllarda Argos in Cappadocia Otelinin kurucusu, Argos Yapı Yönetim Kurulu Başkanı Gökşin Ilıcalı, Bodrum’da bir gayrimenkul projesine girdiğinde çıkan kalıntılardan Luvilerin izine uzanırken…

Aynı yıllarda ERZURUM Atatürk Üniversitesi’nin Arkeoloji Bölümü’nün kurucusu olan, 1988 yılında Patara’da antik kazılara başlayan Prof. Fahri Işık, kazı çalışmaları sırasında “Patara Deniz Feneri”ni tespit etti. Akdeniz Üniversitesi’nde de Arkeoloji Bölümü ile Likya Uygarlıkları Araştırma Merkezi’ni kurdu. Anadolu’nun özellikle batısının gelişiminin eski Yunan temellerine dayandığı konusundaki ön yargıları kırmak amacıyla bu alanda Almanca yazdığı yazıları Türkçeleştirip, 2012 yılında “Uygarlık Anadolu’da Doğdu” adlı kitapta topladı.

-0-

Uygarlık, Nemrut’taki Mithridatik kadim krallık nöbetçileriyle Mezopotamya’ya yüzü dönük Anadolu’ya, 11.600 yıl önce geldi. Göbeklitepe, dünyanın şu ana kadar bilinen en eski tarihî yapısıdır. Batı’nın çanak çömleksiz, Doğu’nun Çanak Çömleksiz Neolitik Çağına ait olduğu düşünülen bu yapıda T biçimindeki 10-12 dikilitaş yuvarlak planda dizilmiş, araları ise taş duvarlarla örülmüştür. Yapının merkezinde daha yüksek boyda olan iki dikilitaş, karşılıklı olarak yerleştirilmiştir.

Büyük Sargon MÖ 2334- MÖ 2279 yüzyıllarda Sümer şehir devletlerini fethetmesiyle bilinen Akad İmparatorluğu'nun ilk hükümdarıdır. MÖ 911-612 yılları arasında kaleme alınan ve Asur kralı Asurbanipal'in kişisel kütüphanesinde bulunan bir tabletteki öyküsüne göre;

“ Ben Agade’nin kralı büyük kral Sargon! / Annem yüksek bir rahibe idi, babamı bilmiyorum. / Yüksek rahibe annem beni gizlice doğurdu. / Beni bir kamış sepete koydu, onu ziftle kapladı. / Beni nehre bıraktı, dışarı çıkamayacaktım. / Nehir beni sürükleyerek su çekici Akki’ye götürdü. / Akki beni sudan çıkardı, kendi oğlu gibi büyüttü beni."  Derken, bir bakarsınız ki;

Bu doğum efsanesinin Otto Rank'ın 1909 yılındaki tespitine göre antik dünya literatüründe, Muazzez İlmiye Çığ’ın, Sümerli Ludingirra adlı eserinin 77. sayfasında belirtildiği gibi Musa ile Hindu destan kaynaklarına göre de Karna’nın yaşamlarıyla benzerlik gösterir.

Karna Vasusena , Anga-Raja , Sutaputra ve Radheya olarak da bilinir, Hindu destanı Mahābhārata'nın önemli karakterlerinden biridir. Güneş tanrısı Surya'nın ve prenses Kunti'nin oğludur. Doğumu, Kunti'nin gençliğinde gücünü test etmek için ilahi bir lütuf çağırmasından sonra gerçekleşir. Evlilik öncesi anneliği nedeniyle toplumsal damgalanmadan korkan Kunti, tıpkı Musa gibi, bebeği Ganj Nehri üzerindeki bir sepete bırakmak zorunda kalır. Radha ve Kral Dhritarashtra'nın sūta'sı (arabacısı) Adhiratha Nandana tarafından bulunur ve büyütülür.

-0-

Batı’nın çalıp çırpmakta, hegemonyası için algı yaratmakta ne kadar becerikli olduğu tarihte de günümüzde de çok iyi bilinir. Tıpkı Papa’nın İstanbul’un kurucusu Konstantin’in sahte vasiyeti üstüne oturduğu ve hiçbir meşruiyeti olmadığı gibi… Tıpkı Bizans diye bir imparatorluk olmadığı gibi…

1557 yılında Hieronymus Wolf, Doğu Roma İmparatorluğu üzerine yazdığı  “Corpus Historie Byzantinae” isimli kitapla bu çarpık yapılaşmaya… Çünkü Doğu’daki uygarlığın Roma uygarlığının devamı değil de Orta çağ Yunan uygarlığı olduğunun savına kılıf uydurmak…  Osmanlı’nın Doğu Roma başkentini ele geçirmesinin yarattığı algıyı değiştirmek ve silmek için… Bizans diye uyduruk bir imparatorluk adı verir.

Kitabın konusu olmamasına rağmen dillendirdiğimiz bu durum, Batı’nın yalanlarını ve iki yüzlülüğünü delillendirmek ve kitabın derdine ve tezine yardımcı olmak içindir.

-0-

Uygarlığın temeli, sınıfsal sömürü olduğundan gelişmesi çelişme içinde oluşur. Efsaneler, destanlar, yalanlar, kulaklara fısıldananlar, yaratılan algılar, sınıfsal sömürünün dekorunu tamamlayan nesnelerdir. Üretimdeki ilerleme, ezilenlerin yani büyük büyük çoğunluğun gerilemesidir. Sınıfların birindeki kurtuluş, diğeri için dinî yapılarda ninni, üretimde verimlilik baskısı, tehdit ile uslanmayana zindanda zulümdür. Ezilenlerin nankörlüğü, ezenlerin savsözüdür diyerek; tarihin iki yüzlü olduğunu daima anımsayalım, anımsatalım. Satırlar ezenlerin sözde tarihleri, satır araları ezilenlerin özde tarihleridir.

 

Satır aralarında kuşku duyup gerçeği arayanlara saygıyla… kalın kitapların sayfaları arasında…sağlıkla…

-----------------------


 

20 Kasım 2026, mehmetealtin, 999-33 / CCXXX

Remzi Kitabevi, 1. Baskı, Nisan 2026 

https://iskenderiyekutuphanesi.blogspot.com.tr/

KAYNAKÇA:

·        Sandima Tableti, Cem Kozlu, Remzi Kitabevi, 1. Basım, Nisan 2026

·        Başarılı bir ilk roman: Cem Kozlu’nun Sandima Tableti, Erol ÜyepazarcıEkonomi Gazetesi, K kitap kültür yaşam, sayı 45, Ekim 2026, s.21

·        Bir Hıristiyan Masalı, Tarihin En Büyük Sahtekârlığı, Mine Kırıkkanat, Kırmızı Kedi Yayınları, Şubat 2014

·        https://tr.wikipedia.org/wiki/Rosetta_Ta%C5%9F%C4%B1

·        https://tr.wikipedia.org/wiki/Luviler

·        https://tr.wikipedia.org/wiki/Pelasglar

·        Eberhard Zangger ile “Luvi Uygarlığı” kitabına dair gazete haberleri ve uzman görüşleri üzerine röportaj, Luwian Studies, 04 Ocak 2017

·        https://en.wikipedia.org/wiki/Eberhard_Zangger

·        https://tr.wikipedia.org/wiki/Sargon_(Akad_kral%C4%B1)

·        https://en.wikipedia.org/wiki/Karna

·        Sümerli Ludingirra, Muazzez İlmiye Çığ, s.77, Kaynak Yayınları, 28. Basım, Ocak 2021


5 Kasım 2026 Perşembe

 



Artık Huzur Yok, Chinua Achebe

--------------------------------------   

Özgün Adı: No Longer at Ease

Çeviri: Nazan Arıbaş Erbil, Kapak Tasarımı: Hamdi Akçay

 “Gerçek trajedi asla çözüme ulaşmaz. Ümitsizce sonsuza dek sürer.

Klasik trajedi ise basittir. Kahraman ölür, bizlerse duygulanmaya zorlanırız.”

s. 46

***

Achabe’nin Parçalanma adlı romanın ardılı bu ikinci romanı, Büyük Britanya sömürgeciliğinin  Nijerya’daki Afrika Kültürünü nasıl yozlaştırıp yok ettiğini çarpıcı bir şekilde gözler önüne sererken... Batı’nın, algı yaratan ilkel damgalı Afrika öykülerine karşı, başkahramanı Obi Okonkwo’nun simgesel ve trajik yaşamı üzerinden… direnen Afrika’nın sosyo-kültürel yapısını, davranış kodlarını, gelenek ve inançlarını ve bunların kaynaklarını ve nedenlerini örnekleyerek açıklar.

Yazar, Batı’nın Afrika’ya yaklaşımını romanın 11. Sayfasında Nijerya’nın sözde bağımsızlığı sonrasında Britanyalı yerleşiklerden Bay Green karakterinde şöyle açıklar: “Hepsi yozlaşmış. Ben eşitlikten yanayım hem de tüm kalbimle. Ama eşitlik gerçekleri değiştirmeyecek.”  Bay Green’in Afrika’yı sevdiği belliydi ama onun sevdiği Afrika, -çalışanlarının- Afrika’sıydı.  

Nitekim, yazar Achabe yine romanının 110. Sayfasında; Obi’nin üniversitede okuduğu Joseph Conrad’ın “Karanlığın Yüreği”  adlı ölümsüz yapıtından alıntı yaparak… Conrad’ın eserindeki ana karakter Marlow’u bütünüyle etkileyen fildişi avcısı Kurtz’un kişiliğinde insanın en karanlık doğasıyla ilgili derin farkındalıkları… ve karanlığın yüreğiyle karşılaşmadan önce “ Basit bir iradeyle iyilik için sınırsız bir güç yaratabiliriz.” diyen Kurtz ile… sonrasında karanlığa yenik düşerek “Bütün vahşileri yok edin.” diyen Kurtz’un kimliğinde güçlü mesajlar verir.  

Kurtz karanlığa Green ise doğmakta olan şafağa yenik düşmüştür…Başlangıçları ve sonları aynıdır. Conrad’ın “ Karanlığın Yüreği ” adlı eserinin 114. Sayfasındaki  “Kurtz’un yaradılışına tüm Avrupa katkıda bulunmuştu.” cümlesi, Avrupalıların aşağıladıkları, insan olarak görmedikleri yerlilere yaptıkları zulümle özdeşleşir.  

 Achebe’nin Britanyalıların bağımsızlık sonrası Nijerya’ya hâlâ hâkim nüfuzunu ele alan romanda, Umuofia bölgesindeki İgbo kültürü, romanın başkahramanı Okonkwo ile klandaki kabile üyelerinin karmaşık toplumsal yapısı; şiddet, adaletsizlik, ataerkil yönetim ve saygınlık gibi kavramlar üzerinden işlenir. Eserin başlarında göze çarpan diyaloglarda, kabile yaşamının değişmeyen izleri görülürken, sömürgecilerin bölgeye gelişiyle beyaz adama göre dönüşüm, değişim, ilerleme… Achebe’ye göre çözülme, parçalanma, ayrışma, giderek yok olma süreci kendini göstermeye başlar. Klanın kolonları Hristiyanlaşma sürecinin başlamasıyla birlikte önce zayıflamış sonra da çöküşe geçmiştir.

-0-

Yazarın, “Parçalanma “adıyla tanıttığım kült yapıtının ardılı olan bu ikinci yapıtı “Artık Huzur Yok” “ Parçalanma”’nın kahramanı, Ogbuefi Okonkwo’nun torunu Obiajulu Okonkwo’ nun öyküsünü kapsar. Her iki adam da çatışmacıdır, düşüncelerini açıkça dile getirirler. Ancak bu çatışmacı eğilim her ikisinde farklı şekillerde kendini gösterir. Obi’ni büyükbabası Ogbuefi eylem ve şiddet adamıyken, Obi eylemden çok söz ve düşünce adamıdır. Öykü Afrika kültürü ile Batılı yaşam arasında çatışmayı, yozlaşmayı ve yolsuzluk temasını işler.

Achebe eserinde ana karakterin ve toplumun kusurları ve eksiklikleri üzerinde dururken, roman sanatının kurallarını esneterek İgbo kültürünün sözlü geleneğine göndermelerde bulunur. Örneklersek…“Bir borç küflenebilir ama asla yok olmaz”, “İnsan, gururu ve ahlaki prensipleri yüzünden balgamını yutmamalı” atasözleriyle Obi’yi hedef tahtasına yerleştirir.

Yazarın 1960'ların başlarındaki Lagos'ta yaşamın gerçekçi ve canlı tanıtımlarında ayrıntılara verdiği önem bazı eleştirmenlerce övgüyle karşılansa da benim de görüşlere katıldığım bazı eleştirmenler, karakterlerin tam olarak anlatılmadığı, Obi’nin hayatının merkezinde rol oynayan Clara’nın portresinin son derecede eksik çizildiğini…  eklersem babasının ve Joseph’in rollerinin figürana dönüştüğünü söyleyebilirim. Öyküyü etkiler mi? Etkilemez ama okuyucunun gözlerinden belleğine giden yolda karakterlerden bazıları öksüz ve yetim kalıyor derim.

Romanın konusu:

Geçmişe dönüşler aracılığıyla olayları, detaylı arka planda ve yerel özdeyişlerle güçlendiren… buna karşılık önemli karakterlerden bazılarını tanıyamadığımız anlatısı ile romanda Obi’nin  tüketim eğilimlerine… en yakınlarının isteklerine nasıl yenik düştüğü… köy hayatından bürokrasiye geçişte ne kadar başarısız olduğunu görürüz.

Romanı bölümlerle özetlersek;

1.   Bölüm:

Londra Üniversitesi’nin Edebiyat Fakültesinden onur derecesi ile mezun olan, yakın zamanda hem annesini kaybetmiş hem de sözlüsü Clara ‘nın terk ettiği, Igbo toplumundan Obiajulu Okonkwo'nun yargılanmasıyla başlar. Suçu rüşvet almaktır.

Obi Okonkwo ahmakça bir davranışta bulunmuş, romanın hemen başında yargıç Obi’ye dönerek;

“Sizin gibi eğitimli, geleceği parlak bir genç adamın bunu nasıl yapabildiğini anlayamıyorum” sözleriyle, yozlaşma ve rüşvet suçlamalarının hem birey ve kimlik, hem de toplum ve kültür üzerindeki etkilerini tartışmaya açmıştır.

Bu noktada anladığımız Obi’nin, sistemdeki çarpıklıkları da gören algılama yeteneklerine rağmen doğru kararları inatçı egosunun potasında eriterek sorumluluklarını yerine getirmekteki başarısızlığıdır. İnançlarından ödün vererek rüşvetin yaşam tarzı haline geldiği bir ulusta o da sıradan bir vatandaşa dönüşmüştür.

Bölüm, duruşma ortamından, Obi’nin Büyük Britanya’ya, Londra’ya gitmesinden önceki bir zamana geri döner. Obi’nin yaşadığı Umofia’daki parlak ve zeki gençlerin İngiltere’de okumaları için burs veren Umuofia Gelişim Derneği- UGD Obi’nin durumunu görüşmek üzere toplanmıştır. Dernek toprak davalarını yürütmesi için Obi’nin Britanya’da hukuk okumasını istemiş ama o İngiliz edebiyatı okumuştur. Ona hem bu yüzden hem de mahkemelik olmasından dolayı çok öfkeliydiler. Buna rağmen -kardeşe duyulan öfke kemikte değil ette hissedilir-, savsözüyle hareket ederek avukat ücretini kendi fonlarından ödemeye karar verirler.

2.   Bölüm

Obi’nin Britanya’da almış olduğu eğitim, kökeninden gelen gelenek, batıl inanç, ırk, kast sistemi, din ve cinsellik hakkındaki ön yargılarını bulanıklaştırmıştır. Nijerya’ya döndüğünde devlet memuru olur.  Kendisine tahsis edilen hususi araç, şoför, ev, hizmetli gibi konfor araçları ile etrafını orta-üst sınıfa ait tuzaklar sarar. Ayrıca bürokrasinin karmaşıklığı ile başa çıkmak, ailesinin ve toplumun beklentilerini karşılamak da dahil olmak üzere sıralı zorluklarla karşılaşmıştır.

Gitmeden önce başşehir Lagos’a dair ilk anlatılanları savaştan dönmüş askerlerden işitmiş, giderken de Lagos’ta çalışan eski okul arkadaşı Joseph’te kalır ve başkent hakkında fikir edinir.  

Britanya’da yaşarken Nijerya onun için daha fazlasını ifade etmeye başlar. Londra’da Umuofia özlemiyle dolup taşar. İngiliz Edebiyatı okuduğu için kendinden utanır. Londra’da birisinin İgboca konuşması onu mutlu eder, başka kabileden bir Nijeryalı ile üstelik de yurttaşı ile dilin kendi sahiplerinin önünde İngilizce konuşmak zoruna gider.

Obi’nin Londra’daki deneyimlediği yaşam tarzı, kadın erkek ilişkileri, kurumların işleyişi, geleneklerden uzak özgür düşünce yapısı, Nijerya’daki kökleriyle örtüşmeyince iç dünyasındaki karmaşa büyür. Bağımsızlık sonrası rejime sadakat ve nepotizm temelinde kurumsallaşan bürokrasi ve kamu hizmetleri, yaşlı ve sözde kıdemli memurlar yüzünden hantallaşmış ve yozlaşmıştır. Obi’nin sınıfsal temele dayanmayan yaşam felsefesi de yalpalamaya başlamıştır.

3.   Bölüm

Obi, Clara Okeke adlı yardımcı bir hemşire ile tanışır, aralarında romantik bir ilişki doğar. Obi’nin gelenek ve kültürü ile kolonyalist beyaz kültür arasında kalmasının en önemli davranış örneklerinden birisi de Clara ile arasındaki ilişkidir. Bu ilişkiye yüklenen anlam Obi’de farklı, kabilesinde ise farklı bir şekilde görülür. İgbo kültüründeki saygınlık, gelenek, inanç ve aile yaşantısı ile Londra’da Obi’nin benimsemiş olduğu değerlerle karşı karşıya gelen ve zaman zaman çatışma durumu ortaya çıkaran unsurlar, öne çıkar.

4.   Bölüm

Öte yandan, faturaların ödenmesi, burs desteğinin geri ödenmesi, arabasının, emekli anne-babasının bakımı, sigorta ve kardeşinin eğitimi için para gerekmektedir. Parasal durumu sarsılmış ve rüşvet eğilimi ağır basmaya başlamıştır. Toplumlarında hiçbir zaman yer alamayacak bir ailenin üyesi “osu” olan Clara ile evlilik planları yaptığı için, Obi, ailesi, arkadaşları ve meslektaşları tarafından baskı altına alınmıştır. Hasta olan annesi, oğlunun itaatsizlik edip Clara ile evlenmesi halinde intihar edeceğini söyleyerek, hiç değilse ölümünden sonra evlenmesi için yalvarır. Ancak aynı biçimde toplumunun dininden dönüp  kateşist olan,  büyükbabası Okonkwo’nun lanetlediği babası… buna karşılık birlikte büyüdüğü İkemefuna’yı kurban eden büyükbabasını affetmeyen yine babası… ve dağılıp parçalandığını gören klanı için hayatına eliyle son veren büyükbabası gibi, Obi de yaşamıyla ilgili tercihlerinin arkasında dik durur ve kimseyi dinlemek istemez.

5.   Bölüm  

Bir osu ile evlilik planları yaptığı için, ailesi, arkadaşları ve meslektaşları tarafından baskı altına alınan Obi bu olayları Clara'ya bildirdiğinde, ilişkileri daha da gerginleşir. Clara nişanı bozar ve hamile olduğunu söyler. Obi, Clara'nın isteksizce yaptırdığı bir kürtaj ayarlar, ancak Clara komplikasyonlar yaşar. Obi hastaneye geldiğinde Clara onunla görüşmek istemez. Clara hastanede beş hafta yatar ve Lagos’tan ayrılır. Obi, yasadışı kürtajın maliyeti nedeniyle daha da büyük mali sıkıntılara düşer.

6.   Bölüm

Annesinin ölüm haberini aldıktan sonra Obi depresyona girer. Cenazeye gitmek için eve dönmez. Seyahat parasının cenaze masraflarında ve evin genel giderlerine yardımcı olmak için daha iyi kullanılacağına inanır. Öte yandan, içinde bulunduğu dünyanın bir gerçeği olduğunu isteksizce kabul ederek rüşvet almaya başlar. Roman, Obi'nin alacağı son rüşvet olacağına dair kendine söz vermesi ancak bu rüşvetin bir tuzak operasyonunun parçası olduğunu keşfetmesi ve tutuklanması ile sona erer… bu da bizi öykünün başlangıcındaki olaylara geri götürür.

Yapıtta Obi’nin finansal buhranı atlatmak için rüşvet almaktan başka çaresi yokmuş gibi, buna karşılık Umuofialıların ahlak anlayışının Obi’nin içinde bulunduğu çöküşün, köylüleriyle yaşadığı iletişim kopukluğundan olduğu yansıtılmıştır. Bu söylemin sosyalist ahlaka uymadığını, bağımsızlıktan sonra Nijerya’nın değerlerini yitiriş sürecine nasıl girdiğini sınıfsal temelde kolonyalist sosyal yaşamının etik yapısı ile kendi kültürünü yaşatmaya çalışan bir Nijerya ile karşı karşıya kaldığımızı söyleyebiliriz.

 

***

Günümüzde de sömürgeleşmesine, yozlaşmasına ve parçalanmasına bütün Avrupa’nın katkıda bulunduğu Nijerya'nın kuzeyindeki 9 eyalette 17 milyondan fazla kişi açlık tehlikesiyle karşı karşıyadır. Güvenlik sorunları ve finansman yetersizliği nedeniyle yardım faaliyetlerinin aksadığı belirtilen ülkede, 2026 yılında BM Dünya Gıda Programı kapsamında kuzeydoğudaki üç eyalette gıda güvensizliği yaşayan 6,2 milyon kişiden yalnızca yaklaşık 740 binine yardım ulaştırılabilmiştir.

Basında çıkan yazılara göre Nijerya’da yasa dışı madencilik şüphesiyle gözaltına alınan 37 kişinin, aşırı kalabalık ve susuzluk nedeniyle idrar ve ter içmek zorunda kaldığı ortaya çıkmış soruşturma raporunda, aralarında çocukların da bulunduğu tutukluların yardım çağrılarına rağmen müdahale edilmediği belirtilmiştir.

Gelir dağılımı ezilenlerin aleyhine olup, petrol denizinde yüzen ülkenin başkenti Lagos’un Makako bölgesinde yüzbinlerce kişi su üstünde ve çöplükte yaşamaktadır. İŞİD ile organik bağları bulunan Bako Haram gibi terör örgütleri de bu ortamdan beslenmekte, Nijerya’nın geleceğini daha da karartmaktadır.

Sözlerime son verirken kitabı dilimize kazandıran  çevirmen Nazan Arıbaş Erbil’i teşekkür ederken… İgbo kültüründe yaratılışın, bilgeliğin, yaşam enerjisinin, doğurganlığın sembolü -yoldan çıkmış Obi’nin boğazını sıkan- yılan görüntüsündeki kapağın tasarımcısı Hamdi Akçay’ı kutlarım. 

Kalın sağlıkla ve kitapla… Sömürüsüz bir dünyada, ezilenlerin yanında…

Yararlanılan Kaynaklar:

·        Vikipedi, Özgür Ansiklopedi

·        Chinua Achebe’nin Afrika Üçlemesi: Parçalanma, Artık Huzur Yok, Tanrının Oku’nda Kültür ve Kimlik, İsmail AVCU, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Mart 2019, Sayı. 23, Sayfa.195-210

·        Karanlığın Yüreği, Joseph Conrad

·        Cumhuriyet Gazetesi, 30.10.2026

·        Birleşmiş Milletler (BM) Dünya Gıda Programı, (WFP)’ni 04.04.2026 tarihli açıklaması,


05 Kasım 2026, mehmetealtin, 158/ CCXXIX

İthaki Modern, 2. Baskı, Aralık 2022 

https://iskenderiyekutuphanesi.blogspot.com.tr/